Zorgvuldig en beheerst onder strakke sturing

De Projectorganisatie Betuweroute heeft de Betuweroute niet zelf aangelegd, maar heeft dit geheel uitbesteed aan aannemers. Het project was in een groot aantal delen opgesplitst die gefaseerd zijn aanbesteed. Door de verschillende fases van het project heeft de projectorganisatie op het gebied van contractmanagement gebruik kunnen maken van de leerervaringen in eerdere contractclusters. Zo zijn de contractteksten in de loop van het project verbeterd en aangescherpt. Hiervan hebben latere contracten, bijvoorbeeld de contracten voor de bovenbouw, kunnen profiteren.

Onderbouw 
Bij de onderbouw is op grote schaal gebruik gemaakt van de contractvorm Design & Construct. In de tijd dat dit gebeurde was dit een nieuwe vorm van contracteren. In een Design & Construct contract (D&C) komen ontwerp- en uitvoeringsrisico’s voor rekening van de aannemer. De opdrachtgever geeft alleen de (globale) kaders aan waarbinnen gebouwd moet worden. Kort gezegd krijgt de aannemer een functionele omschrijving van het te realiseren project met daarbij een programma van eisen (PVE). De aannemer dient op basis van die omschrijving en eisen een detailontwerp te vervaardigen. De opdrachtgever toetst het ontwerp, de kwaliteit en bouwmethodiek op basis van de in het PVE geldende normen en richtlijnen alsmede afgesproken kaders (voorwaarden, kwaliteitsplan, veiligheidsplan, enz.). Uitgangspunt van de contractvorm is dat een vaste prijs wordt aangeboden om het geheel te realiseren. De aannemer heeft grote vrijheid en een verregaande verantwoordelijkheid - binnen de kaders van het PVE - wat betreft kosten en tijd. 
Het contract betreffende het traject Sliedrecht-Gorinchem staat beter bekend als de ‘Waardse Alliantie’. Na een D&C-aanbestedingstraject te hebben doorlopen is een alliantiecontract gesloten én uitgevoerd door ProRail en een aannemerscombinatie. Hierbij is het risico verdeeld over beide partijen. De algemene doelstelling voor beide partijen was om samen te werken teneinde het projectresultaat te optimaliseren op een wijze waardoor de met de uitvoering van het werk gemoeide maatschappelijke, financiële en technische belangen, optimaal werden bediend. Uiteindelijk is de ‘Waardse Alliantie’ afgesloten met een positief resultaat en is het veelvuldig gebruikt als voorbeeld van een geslaagd project voor een dergelijke publiek-private contractvorm.
Voor een viertal onderbouwcontracten is bewust gekozen voor RAW als contractvorm. Het betreft hier de aanleg van de baan (inclusief kunstwerken) over een grote lengte langs de A15 in Gelderland. De ontwerpvrijheid was hier zeer beperkt. Niet alleen lag de ligging vast (Tracébesluit), maar ook was bepaald dat de A15 en Betuweroute zo laag mogelijk (maaiveld) moesten liggen, om de hinderafstraling van beide zo gering mogelijk te laten zijn. Alle kruisende infra moest erover heen worden gevoerd. Dit gold als uitgangspunt.

Bovenbouw
Oorspronkelijk zou de gehele bovenbouw worden aanbesteed in een Design Build & Maintain contract (DBM). DBM staat voor een aanpak waarbij ontwerp (Design), aanleg (Build) en onderhoud (Maintenance) zijn gecombineerd. De bouwer legt niet alleen het spoor aan, maar is dus ook verantwoordelijk voor de ontwerpwerkzaamheden en het uitvoeren van het onderhoud na de oplevering. Niet alleen aan het eindproduct werden speciale eisen gesteld (uitgedrukt in kwaliteit, tijd en geld), maar ook aan het realisatieproces: organisatie, contractuitvoering en –beheersing en informatie. Begin 2001 is besloten om hiervan af te zien en de onderhoudscomponent (maintanance) weg te laten. Dit omdat onderzoek had uitgewezen dat de potentiële voordelen van een dergelijk contract niet op konden wegen tegen de risico’s die samenhingen met een onbekende contractvorm zoals DBM dat is voor zowel de markt, als de opdrachtgever. In mei 2001 werd naast de maintanance-component ook de design-component zo goed als helemaal uit de aanbesteding gehaald. Er werd voor het spoorwerk, de geluidsschermen en de tractie-energievoorziening en de tunnelinstallaties van de bovenbouw gekozen voor Engineering & Construct en separate contracten.

Geen heilig moeten
Tegenwoordig ziet men in de infrastructurele wereld het Design & Construct-contract als een heilig moeten. D&C contracten zijn een trend geworden. Maar de Projectorganisatie Betuweroute heeft ervaren dat deze vorm van contracteren niet in alle gevallen succesvol is. Bij de Betuweroute heeft het D&C contract soms goed uitgepakt en soms verkeerd. Het is interessant om te zien welke factoren een contract meer of minder geschikt maken voor een bepaalde contractvorm. Door een kijkje in de keuken van het contractmanagement van de Betuweroute te bieden, wil de projectorganisatie dit soort zaken inzichtelijk maken.